Театр царды айдæн у. Кæмæн ис, уыдон сæхи мæгуыр макуы схонæт. Ир сæрыстыр сты сæ профессионалон театртæй. Хуссар Иры байгом 1931 азы, Цæгат Иры та 1935 азы.

Зæгъын хъæуы уый, æмæ профессионалон театрты фæзынды онг дæр Ирмæ театралон аивад мард нæ уыд. Нæ фыдæлты Дзуары бонтæ, куывдтæ, чындзæхсæвтæ, марды кæндтæ, тудджынты фынгтæ – се ‘ппæт дæр уыдысты театралон сценæтæ.

Нæ хæдархайгæ кружоктæ хъазуатæй куыстой Къобы, Сбайы, Ручъы, Дзауы, Цхинвалы, Ортъеуы, Ольгинскъæйы, Æрыдоны, Тбилисы, Бакойы. Уыдон сæ фæзындæй фæстæмæ фидар бындур æвæрдтой Ирон театралон аивадæн.

Махæн уæндонæй зæгъыны бар ис, Ирон театр кæй байгом 1906 азы. Æуырдыгæй нымайæм нæ театры истори. Уæды нымадæй нæ театрыл цæуы 120 азы. Абон ног нымадæй Цхинвалыдрамтеатр у – 95-аздзыд, Дзæужыхъæуы театр та – 91-аздзыд.

Абон сæрыстырæй кæуыл дзурæм, уыцы Къæдзæх та нын у 100-аздзыд. Йæ царды бонтæ æдæппæтæй уыдысты 64 азы. Уыдонæй 45 азы схæлар кодта йæ уарзон театрæн.

Фидарæй зæгъæн ис: Къæдзæх уыдис нæ театры сæйрагдæр зиууæттæй иу, Тлаттатты Чермены ролы цы зонд, цы хъару æмæ æвзаджы хаттыл дзырдта, уыдон уыдысты Кæдзæхæн йæ удыгъæды хорз миниуджытæ.

Æцæг ирон лæг уыд Къæдзæх. Хъуыддагмæ, зæгъынмæ, сценæ размæ рахæссынмæ, æгъдауыл дзуапп ссарынмæ Къæдзæхæн æмбал нæ уыд.

Сценæйы тохы быдырты фидар цæвæгджын уыд, йæ фæтæн уисы айст никæимæ хæццæ кодта. Куысты, фæндагыл, фынгыл – нæ йæм бафсæстаис хъусынæй.

Ирвæдæны дзыллæ раджы рахатыдысты иу хъуыддаг – райгуырд æмæ нæм рæзы дыккаг Отелло. Уый Бало йæхæ-дæг дæр загъта йæ рæстæджы.

Иры сценæмæкæсджытæ афишæты кæддæриддæр агуырдтой Къæдзæхы, йæ уынынмæ та алы хатт дæр цыдысты нæ театрдзаутæ.

Къæдзæх уыдис кæддæриддæр нæ театры фæдисон. 100 азы 100 боны не сты, мах хъуамæ гъеныр Къæдзæхы рæсугъд миниуджытæм бацæуæм рахисырдыгæй.

Къæдзæхы хъæр дардмæ хъуыст. Мах хъæр дæр æм фехъуысæт ахæм ныхæстимæ: кусы Къæдзæхы театр, кусынц курдиатджын фæлтæр, Къæдзæхы ном бæрзонд чи сисдзæн, ахæмтæ.

Къæдзæхы фыццаг къахдзæф нæ театрмæ махæн абоны бон дæр у стыр бæрæгбоны хуызæн. Мах хъуамæ зонæм 1950 азы театрмæ цы курдиатджын фæлтæр æрбацыд, уыдоны зынгæдæртæй иу кæй уыд Цоциты Къæдзæх. Къæдзæх куы райгуырд, уæд цыма йæ ныхыл фыст уыд, театры фидауц, ирон сценæйы зæрингуырд кæй уыдзæн, уыцы хъуыддаг. Театр царды айдæн кæй у, сценæ та – удыхъæды миниуджытæ æвдисæг, уый йе׳взонджы бонты раст бамбæрста Къæдзæх æмæ æппæт йæ зонд, йа хъару, йæ арæхстдзинæдтæ схай кодта Хуссар Ирыстоны паддзахадон драмон театрæн.

Рох нæ ма хъуамæ уой нæ театры бындурæвæрджытæ, нæ театры кады тырыса бæрзонд чи систа, сæрыстырæй йæ чи хаста, уыцы фæлтæртæ, уыцы зиууæттæ. Уыдон та уыдысты: Дзаттиаты Сона, Дзæхаты Дзæбидыр, Гугкаты Сашæ, Уырысты Муссæ, Кавказаг, Мамиты Димитр, Цæбиты Нинæ, Туаты Зураб, Гуыбиаты Георги, Цоциты Нинæ, Хуыбылты Гриша, Кокойты Тæтæрхъан. Уыдон уыдысты нæ театры фыццаг фæлтæр, хистæрты фарнхæссæг. Къæдзæх се׳ппæты дæр зыдта, се ׳ппæты дæр хуыдта йе ׳схъомылгæнджытæ, се ׳ппæтимæ дæр уыд сценæйы фæдисон.

1935 азы Тбилисæй æрбаздæхт ног фæлтæр, Шота Руставелийы театралон студи каст чи фæцис, уыдон.

Зæгъæн ис, ацы фæлтæр Къæдзæхæн йе 'мкарæнтæ уыдысты, æмæ та уыдонимæ дæр куыста сценæйыл æвæллайгæйæ, кæд ма æндæр бæрнон бынæтты куыста, уæддæр.

Къæдзæх абон не׳хсæн нал ис, фæлæ йæ бакæнгæ хъуыддæгтæ цæрынц не׳хсæн. Цоцийы фырт уыдис курдиатджын актер, сценæйы æцæг дæсны, ирон сценæйы фидауц, уыд Гуырдзыстоны республикæйы сгуыхт артист. Тæбæхсауты Бало иу æмæ дыууæ хатты нæ федта Къæдзæхы хъазт æмæ змæлд сценæйыл, æмæ-иу йæ сæр нынкъуысгæйæ загъта: «Мæн ирон сценæйыл Къæдзæхы йеддæмæ ничи раивдзæн».

Цоциты Къолайы фырт Къæдзæх райгуырдис Цхинвалы 1926 азы. Къола йæ цардæмбал Санахъуенимæ рæсугъд кæстæрты схъомыл кодтой, национ культурæйы рæзтæн уыдзысты аккаг фæлтæр. Къæдзæх астæуккаг ахуырад райста Цхинвалы 1943 азы. Уæззау дуг уыд хæсты æзты, хъуагдзинæдтæ æхгæдтой канд ныййарджыты фæндæгтæ нæ, фæлæ ма рæзгæ фæлтæры фæндæгтæ дæр. Цоцийы фырт æвзонгæй бауарзта театралон аивад, ныййарджытæ йæ арæх кодтой семæ театрмæ. Сценæ йæ йæхимæ кæй алвæста, уый бæрæг у иу хъуыддагæй. 1943 азы, скъолайы фæстæ, Къæдзæх кусынмæ бацыд театрмæ. Æвзонг уæвгæйæ, уыдис бæрзонд, хæрзконд уæнгты хицау. Театр та ахæмты фæагуры кæддæриддæр.

Театры коллектив уарзæгой цæстæй ракастысты Къæдзæхмæ, æнгом бинонтау æй барæвдыдтой æмæ йын хæс кодтой, кæуыл фæтых уыдаид, ахæм ролтæ.

Къæдзæхæй рох никуы уыд йæ ахуыры хъуыддаг, театры æмрæнхъ ахуыр кодта Цхинвалы педагогон институты, кæцыйы каст фæцис 1948 азы. Ахуыргæнæгæй дæр фыццаг куыста горæт Цхинвалы, стæй та Цъунары скъолайы. Къæдзæхы абоны бон дæр бирæтæ мысынц, куыд сæ уарзон ахуыргæнæджы. Къæдзæхæй та рох никуы уыд йæ уарзон сценæ æмæ дыууæ куысты дæр кодта иу рæстæджы. 1952 азы нысан æрцыд Хуссар Ирыстоны облæххæсткомы цур культурæйы хайады лекцион бюройы директорæй. Зæрдæбынæй кодта йæ куыст, фæлæ та сценæ йæ кæнон кодта, æмæ та 1954 азы фæстæмæ баздæхт нæ театрмæ.

Нæ театр рæзт, уæрæх кодтой йæ авналæнтæ, арæзт цыдысты хуыздæр уавæртæ нæ актертæн. Ууыл та дзурæг у, 1956 азы Мæскуыйы Аивадон Академийы театры цур Немирович-Данченкойы номыл театралон студи кæй рахицæн кодта Хуссар Ирæн бынæттæ. Сæхæдæг æрцыдысты Цхинвалмæ, сæхæдæг истой райсыны фæлварæнтæ. Æнтыстджынæй фæлварæнтæ чи радта, уыдонимæ уыд Цоциты Къæдзæх дæр.

Мæскуы уæрæх фæндаг бакодта ацы фæлтæрæн театралон дунемæ. Советон Цæдисы зынгæ театралон дæснытæ сæ зонынад æмæ дæсныйад нæ бахæлæг кодтой нæ фæсивæдæн, фондз азы фæстæ нæ театрмæ æрыздæхт цæттæ фæлтæр, Къæдзæх дæр семæ, афтæмæй. Уый уыдис 1961 азы.

Æнæрынцой зæрдæйы хицау уыд Къæдзæх, фæиппæрд та ирон сценæйæ, кусын райдыдта Бахрушины номыл Централон театралон музейы. Уыд зонадон кусæг. Фæстæдæр кусын райдыдта Уæрасейы Федеративон Республикæйы культурæйы министрады культурон рухсадон аппараты. Цыбыр дзырдæй, куыста Фурцевамæ, æмæ-иу Къæдзæх мидбылты худгæ арæх æрымысыд, куыд æрцыд æрвыст Гуырдзыстонмæ театртæ, культурæйы галуантæ æмæ хъæууон-районон клубты куыст бабæрæг кæнынмæ. Худгæ та уымæн кодта, æмæ йæ кæй нæ базыдтой Тбилисы, æнхъæлдтой йæ мæскуыйаг уырыссаг. Чъребайаг ирон кæй у, уый сын загъта, хæдтæхæг-мæ куы сцæйхызт, уæд.

Къæдзæх йæ Ирыстоны, йæ адæмы, йæ мадæлон æвзаджы бирæ уарзта, афтæ дæр-иу дзырдта, Мæскуыйы Сырх фæзæй Чъребайы Богирийы фылдæр уарзын, зæгъгæ.

Ногæй та Цхинвалмæ æрыздæхт 1965 азы æмæ та дысвæлдæхтæй бавнæлдта театралон куыстмæ, рахызт та сæрбæрзондæй ирон сценæмæ.

Цоциты Къæдзæх цы фæлгæнцтæ сарæзта ирон сценæйыл, уыдонæй бирæтæ сты ирон националон аивады сæрыстырдзинад. Къæдзæхмæ уыдис æвидигæ курдиат. Хъæздыг миддунейы хицау уыд, куыстуарзондзинад йæ хуыздæр хæлар уыд. Цы фæлгæнцтæ сарæзта, уыдонæй алкæй миддуне дæр æмбæрста, уырзæй сгарæгау сæ кодта, уыдта сæ цæстæй, хъуыста сын сæ ныхас, хатыд сын сæ фезмæлд.

Къæдзæх сценæйыл кæддæриддæр йæхи хатыд сæрибарæй, йæ ролты уымæ къуыхцыдзинадæй никуы ницы уыд. Ирон сценæйыл Къæдзæхæн ис йæхи сфæлдыстадон цæсгом. Йе׳ рмдзæф уымæн иууыл тынгдæр æрттывта хъайтарон-эпикон ролты, арф социалон æмæ сатирикон ролты дæр.

Бирæ сты Къæдзæхы саразгæ фæлгæнцтæ, фæлæ уыдоны ‘хсæн бæрæг-дæрæй æрттивынц æмæ иууыл тыхджындæртыл нымад сты: Саулохты М. «Нарты Батрадзы»-ы – Созырыхъо; «Хæхтæ сдзырдтой»-йы – Заурбег, Елбыздыхъо-йы «Дыууæ хойы» – Хъамболат, «Хазби»-йы – Ислам; Туаты Д. «Хæрзойты Фатимæт»-ы – Булатыхъо; «Сидзæргæс»-ы – Амырхан; Плиты Грисы «Чермен»-ы – Чермен, Саулохты М. «Бега»-йы – Хъæцлæу, Джусойты Н. «Азау æмæ Таймураз»-ы – Мистъала æмæ æнд.

Уырыссаг, фæсарæйнаг, гуырдзиаг классикон драматургийæ ирон сценæйыл æвæрд цы уыд, уыдæтты дæр арæхстджын уыд Къæдзæх.

Советон дуджы нæ радиойы арæх уыдис литературон ралæвæрдтæ. Уыдоны, сæйраджыдæр, каст Къæдзæх, æмæ тынг райгонд уыдысты хъусджытæ. Мæхицæй абон дæр нæ рох кæнынц, Къæдзæх кæй каст уыцы уацмыстæ. Уыдон та уыдысты: Плиты Х. «Сæлимæт», Къубалты Ал. «Æфхæрдты Хæсанæ», Хъуылаты С. «Таймуразы зарæг», «Тотырадзы зарæг», Дарчиты Д. «Гæмæт», Гафезы «Ирон цагъд», Дзугаты Г. «Бындзыг» æмæ æнд. Къæдзæх уыд нæ театры рæбинаг цæджындзтæй сæ фидардæр. Йæ бирæ лæггæдты тыххæй Къæдзæхæн æрæд-жиау лæвæрд æрцыд Гуырдзыстоны сгуыхт артисты ном.

Къæдзæхы хуызæттæ кæй сценæйыл уыдысты, уыдон тæхудиаджы адæм уыдысты æмæ сты, фæлæ махæй арæх байрох вæййы, нæ хæрзгæнджытæ æрхъуыдыйы аккаг кæй сты, уый. Уый афтæ куынæ уаид, уæд цæуылнæ æрымысыдыстæм искуы Къæдзæхы ном? Уыдис рæстæг – Къæдзæхыл сæххæст 50 азы, стæй – 60, фæстæдæр – 70. Йæ кой кæнгæ дæр ничи скодта, æмæ йæм хъыг кастысты ацы æнæрхъуыды митæ, æмæ ам диссагæй ницы ис, лæг йæ фырмæстæй нуазгæ дæр акæны. Уый дæр загъта Къæдзæх, уæдæ ма ном æмæ чинтæ нуæзты тыххай лæвæрдтаиккой, зæгъгæ,æндæра дзы Къæдзæхмæ исты æрхаудтаид, уæд Къæдзæх аууоны баззадаид.

Ам æрмæст Къæдзæхы уаварыл нæ дзурæм. Къæдзæх Чермены роль куы æххæст кодта, Тлаттаты раз æд мацъис куы æрлæууыд, уæд адæм федтой, ай Чермен нæу, фæлæ цæф арс æмæ дзы старстысты сæхицæн. Æрмæст уыцы ролы тыххæй дæр Къæдзæхмæ æмбæлд сгуыхт артисты ном. Актер нæ дæн, фæлæ театримæ æнгом баст уыдтæн. Æз цы фæлтæрты зыдтон, уыдонæй бирæтæм æмбæлд адæмон артисты ном. Нымайгæ дæр сæ ракæнæм: Хетæгкаты Владимир, Хъайырты Владимир, Къæбулты Гриша, Дзæхаты Дзæбидыр, Туаты Зураб, Гугкаты Сашæ, Джелыты Андрей, Медойты Заретæ, Джыгкайты Иван, Еналдыты Вахтанг æмæ Цоциты Къæдзæх. Нæхи къухы уыцы ном раттын не ‘фтыд, кæй къухмæ хауд, кæмæй аразгæ уыд, уыдон хъуыды та бæлвырд уыд: Хуссар Ирæн æхсыд стæг дæр фаг у. Къæдзæх уыдис куырыхон зонадон кусæг, хорз зыдта нæ театры истори æмæ журналтæ «Мах дуг» æмæ «Фидиуæг»-ы фæрстыл ныммыхуыр кодта ахсджиаг куыстытæ. Уыдон та уыдысты: «Театралон элементтæ Нарты эпосы», «Фыццаг ирон хæдархайгæ кружоктæ Хуссар Иры», «Фыццаг ирон профессионалон театры райгуырд» æмæ æнд.

Къæдзæх бирæ куыста йæхиуыл. 1988 азы уый æнтыстджынæй бахъахъхъæдта Тбилисы Шота Руставелийы номыл театралон институты кандидатон диссертаци ахæм темæйыл: «Хуссар Ирыстоны драмтеатры фæзынд æмæ йæ рæзты фæндæгтæ». Уыцы куыст æрæджы мыхуыры рацыд хицæн чиныгæй.

Диссертацийæн егъау аргъ скодтой йæ къухдариуæггæнæг Гугушвили Э.Н., официалон оппоненттæ филологон зонæдты доктор Джусойты Н.Г. æмæ аивадиртасыны доктор Тухарели И.В.

Уыцы аз Къæдзæх ссис аивадиртасæг зонæдты кандидат. Бирæ уарзта Къæдзæх Чъребайы, Театралон фæзуат, уымиу ирхæфста, фæсивæды йæ хъæлдзæг ныхæстæй.

Къæдзæхы хуызæттæн рохгæнæн нæй, мысинаг у йæ ном, фæстагæттæ хъуамæ зоной, чи уыдысты нæ театры зиууæттæ, национ хæзнадон аразджытæ.

Бæргæ йе׳нус куы батыдтаит Къæдзæх, йæ 100 азы бон йæ юмористон æвзагæй куы балæгъзытæ кодтаит йæ гуырæн бон. Юмор æмæ Къæдзæх æфсымæртæ уыдысты. Ракæнæм дзы иу цалдæры кой: иу рæстæджы Къæдзæх аззадис æгуыстæй. Арæх цыдис облæххæстгомы къултурæйы разамонæг Мулдарты Таймуразмæ. Таймуразæй аразгæ кæй нæ уыд ацы хъуыддаг, уый йын æмбарын кæны Мулдарты фырт. Иу дзæбæх бон та Къæдзæх раздæхт, мæстджынæй æрлæууыд дуары раз æмæ Таймуразмæ дзуры: «Мæрдты авд дæлдæр ныххауæт Æфхæрдты Хæсанæ сымахæй ма мыггаг чи ныууагъта».

Иухатт дын Къæдзæх рестораны бахауд лæппуты фынгмæ. Æрбадын æй кодтой сæ фарсмæ, сæ разы уыдис тебæйы физонæг – фылдæр сучъитæй. Къæдзæх азылд сучъитыл, сæ пырх сын акалдта. Чидæр ма йæм бадзырдта: – Къæдзæх, рæуджытæй дæр ахæр. Къæдзæх æм æууилгæйæ ракаст, дзуапп ын радта: «Адон дæр уæззау не ‘сты»...

Бирæ дзурæн, бирæ фыссæн ис Къæдзæхыл, йæ цард æмæ йæ куысты фæндæгтæ дардыл уыдысты, сæ зонын æмæ уыдонæй пайда кæнын та хæрзиуæджы хъуыддаг у. Ирвæдæны зиууон уыд Къæдзæх. Нæ театры кой куы æрхауы, уæд Къæдзæх айнæг хохау æрлæууы нæ разы. Къæдзæхы кой куы фæкæнæм, уæд та театры дуæрттæ байгом вæййынц сæхи гъæдæй.

Плиты Гацыр,

профессор, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат

На под фото:

1. Цоциты Къæдзæх æмæ Гæбæраты Дауыт

2. Цоциты Къæдзæх, Хаситы Вильгельм æмæ Харебаты Федр